Lìngua e cultura sarda

Su meri de domu

Blogger: is4morus
Nome: Ivo Murgia
Amigau cun su blog friulanu "Il furlanist"

  • Contattami
  • Il mio profilo
  • Linkami

Fotografias

sinnia sinnia
casteddusardu casteddusardu
donori donori
Vedi altri media

Genias

Funt agiudendi

Feeds

  • RSS 2.0
  • ATOM 0.3
  • Powered by Splinder

Contadori

abisitau *loading* bortas

28/09/2006

melis
CD consillau
 
 
Francu Melis
"Launeddas"
La musica della tradizione sarda registrata nei luoghi d'origine
S'Iscandula
 
 
De su libureddu de su cd:
 
Is Launeddas
Is launeddas funt fatas cun tres cannas acabitzinadas e s’agatant feti in Sardìnnia. Is cabitzinas si ponint in buca tot’e is tres paris e si sulant torrendi bentu. Po fai is launeddas s’imperat: canna, spagu impixau e cera de abis crua ciueta. Unu brunzitu de su tempus de is nuraxis torrat sceda de is launeddas connotas in Sardigna giai in su de noi seculus innantis de Cristus. Is launeddas funt su sonu chi allogat e amostat su mellus de sa musica de is sardus.
 
Su sonu de is launeddas
Est meda tosconosu a ndi torrai cun unu discu su gosu chi is launeddas donant a s’origa candu s’ascurtant in preséntzia. Po nd’arregolli su sonu prus sinzillu, eus arregistrau is sonadas in paricius logus: in su studiu de arregistratzioni, in una crésia e me in is aposentus de is domus campidanesas. Si parit de ai agatau su sonu chi circaiaus propriu in mesu de is murus de ladiri, de crocias e de perda a coru amurau, propriu in cussus logus innui, in is seculus passaus, is sonadoris ant amasedau e arrefinau su sonu de is launeddas. E non ci at de si spantai chi unu de is sonus prus nidus si parit su chi eus agatau propriu in sa domu innui Francu est nàsciu e apari apari in su staulu anca si nci incortàt po fai pràtiga in s’interis chi fut ancora scienti.
 
Is sonadas de custu discu
Is sonadas chi si cumbidaus a ascurtai in custu discu no trantzint de sa traditzioni de is grandus maistus de is launeddas; ma abarrant, a suba ‘e totu, in su surcu de s’imparu chi Francu at tentu de su maistu cosa sua. Po ndi nai una, s’intendit craru su tragiu e sa manu de tziu Auréliu Procu, sempiri atentu a su tempus po non scuntentai is baddadoris, ma s’intendit puru sa froridura de is nodas de is maistus mannus de su seculu passau chi Francu nd’at boddiu de is sonadas arregortas e allogadas de Andria F. W. Bentzon *.
In su matessi tempus, su tessingiu de is nodas chi fait Francu sterrendi sa scala, si lassat a cumprendi puru ca oi in di’ est unu sonadori cumpriu e sa delicadesa de sa manu cosa sua spricat in mesu de totu is atras.
 
Francu Melis
Francu est nàsciu in Tuili (CA) in su 1959. Facias a su 1974, ascurtendu a unu tziu cosa sua, Gustinu, parat origa a is sonus de canna, si ddui ingustat e cumentzat a fai pràtiga. Is amigus e totus is tuilesus dd’arrengulitzant e ddi ponint coraggiu po s’incaminai in cussu mori, oramai pagu pratigau, chi fut sa scola de is launeddas. Gardinu Musa, sonadori de fisarmònica gesturesu, s’acatat ca Francu teniat volontadi e portàt una bella manu puru. In su 1976 arrennescit a cunvinci a tziu Auréliu Procu a ddu pigai a scienti. S’acordiu chi stabilint est su propriu chi tziu Auréliu, facias a su 1930, iat fatu cun tziu Antoni e tziu Manuellu Lara. Cun sa paga, Francu si nd’andat a bivi a dom’e tziu Auréliu a Biddeputzi, dd’agiudat a traballai in su sartu e pigat scola de launeddas. Su Maistu ddu ingollit a sonai per is festas, a arrolliai cun is amigus e ddu imparat a tratai cun su mundu. Cun custa speriéntzia Francu est fortzis s’urtimu sonadori chi at fatu sa scola a s’antiga.
Ma no bastat, sendu tziu Auréliu giai intrau in edadi e disigiosu de “lassai arrastu”, ponit a parti is trassas de is sonadoris e, chentza de cuai nudda, obèrit po Francu su scusorgiu prus bellu de is iscalas cosa sua.
In cussus annus is launeddas furiant in unu momentu de tristura. Is sonadoris non serbiant prus poita ca sa televisioni, is ballus “tzivilis” e sa SIAE (pagada ingiustamenti po sa musica sarda), iant mesu ispérdiu su ballu sardu. Is sonadoris noeddus furiant dus o tresi feti e is mannus, a pagu a pagu, furiant andendusindi. Francu non si spantat, antzis ndi ddi parit lastima chi una sienda che a cussa si perdat. Cun s’umilidadi de sempri, imparat de tziu Auréliu a sonai ma fintzas a connosci sa canna e a fai is sonus. In di’ de oi is launeddas de Francu funt pretziadas e imperadas de is sonadoris mannus puru. Francu, po imoi, non càrculat is sperimentus de is mùsicas noas fatas cun is sonus de canna. S’idea sua est de ndi torrai a boddiri su chi is antigus ant lassau e po custu si ndi sceddat de totu is atrus sonadoris de sa leva noa e totus ddi reconoscint s’arrespetu po su connotu. E fait prexeri a intendi a ziu Auréliu nendi ca sa sonada de Francu “est a iscala”, su giudìtziu prus bellu, po unu chi s’atrivit a sonai, nau de unu maistu chi est parti de sa storia prus antiga de is launeddas. Chistionendi de Francu tocat fintzas a arregodai ca in su mundu de is sonadoris, a bortas tirriosu e fengiosu, Francu, omini de pagus fueddus, sabiosu e atentu a non sartai is lacanas de s’arrespetu, cun delicadesa e cun grandu educatzioni arrennescit a tirai beni cun totus.
 
Sa musica sarda oi
Sa mancàntzia de cunzideratzioni e de insinniamentu ufficiali de sa musica antiga acciuntu a su vìtziu de istroci su chi si fait in terrafrima, at fatu sciogai in Sardinnia duas grandu modas: su folklorismu e sa world music. Duas maneras de manixai sa musica chi faint connosci is sonus e sa Sardigna a su mundu ma, a dolu mannu, lassant in umbra su framentu de totu sa musica sarda chi est sa musica de is launeddas.
Sempri ischivu de is modas, Francu cun custu traballu si nd’isceddat de sa situatzioni chi dòminat in Sardinnia e si nci ponit in su surcu longu de su connottu po torrai lugori e alidu propiu a sa grandu cumplessidadi de is launeddas.
Custu discu currespundit a cussu sentidu prufundu de su maistu de Tuili e in su matessi tempus acantzat unu disigiu de su sòtziu Iscandula e de is amigus chi ant agiudau a ddu concordai.
 
Placido Cherchi (tradusiu de Anton’e Sì e Danti Olianas)
 
(*) Is Editzionis de Iscandula ant de pagu imprentau is duus liburus de A. F. W. Bentzon impari a tres CD cun 76 de is sonadas chi iat arregortu intr’e su 1957 e su 1962. Atras arregistratzionis fatas de su Danesu funt acant’e bessiri e ant a essi in béndida in is librerias o in su giassu www.launeddas.it.

Postu de: is4morus a is 17:13 | link | commenti (2)

26/09/2006

Torru a pubricai cun prexeri custu cumentu a su post de "Crònaca de una morti annuntziada" de su giassu de disterraus sardus: www.emigratisardi.it de Giusepi Mantega.
Gràtzias a Giusepi po is fueddus de aprètziu chi at scritu.
 
 
Lo ammetto: non avevo mai letto "Cronaca di una morte annunciata", forse mi ero ripromesso di farlo, po’curpa de sa mandronia o poita femu "sazzau cumenti un ..." da "cent’anni di solitudine" e altri romanzi di Marquez... poi alla fine uno si dimentica, mica si può leggere tutto... ellus!
Ma poi l’ho ritrovato tradotto nella mia lingua e allora, curioso e "ignorante", addirittura scettico, ho avuto modo di scoprire un grande libro e di ritrovare una grande lingua: "sa lingua sarda"... che avevo smarrita tanti anni or sono nei pressi dell’emigrazione, dei condizionamenti culturali "nazionali", nelle impellenze quotidiane e nei troppi luoghi comuni circa le "identità" e le "differenze" culturali sempre valide, solitamente solo a parole, per chiunque non sia musulmano, africano o slavo, e naturalmente a patto che non sia nemmeno sardo, perchè se sei sardo non sanno definirti, perchè non sei "meridionale" ma vorrebbero tanto che lo fossi, non sei del nord e tanto basta... però non sei neanche del centro italia, non sei "straniero" e nemmeno italiano, cioè sì, lo sei e nò, non lo sei, perchè semplicemente, da un punto di vista sociale e culturale, gli "italioti tutti" non hanno ancora deciso al riguardo, e in pratica sei e non sei... e’ su bugginu!
Ellus! "Ellus"... non è una parola casuale, quando l’ho incontrata nei dialoghi dei personaggi di "cronaca de una morti annunztiada" ho incominciato a ridere di gusto, perchè mi riportava ad altre situazioni e personaggi reali e pi perchè era profondamente "umana e sarda allo stesso tempo", "necessaria" e insostituibile nel contesto del dialogo.
Sì lo so, in "Cronaca de una morti annunztiada" c’è ben altro e per qualcuno ciò che dico sarà banale, ma mettetevi nei panni di uno che da sempre scrive e ragiona in italiano... e lo fa altrove dalla Sardegna e sa che in fondo in fondo anche nella propria terra è straniero in patria;
Per me è stato come se fosse ripartito un orologio fermo da anni, che all’improvviso ti ripropone tempi e ritmi linguistici naturali, congeniti, chiari nella loro essenzialità e semplicità.
In ogni caso la lettura del libro tradotto da Ivo Murgia mi è sembrata sempre piacevole e fluida, ha effettivamente qualcosa di "familiare" che raramente trovo in molte traduzioni in italiano di altri narratori stranieri.
Merito di Ivo o merito della lingua sarda? Sicuramente di entrambi e alla fine ho dovuto ripensare a quando "non credevo", "non pensavo che", ma sopratutto "non sapevo che" la mia lingua fosse effettivamente tale... e cioè lingua maiuscola, vera, completa, unica e preziosa come tutte le lingue, ed è stato come riassaporare, lentamente, "pane fragrante" appena sfornato dopo, appunto, "cent’anni di solitudine"...
Adesso anche altri testi, scritti in sardo-campidanese, (tanto per cominciare) contribuiscono ad incrementare il caos congenito della mia scrivania, ma l’importante è iniziare.
Le prossime tappe di questa "conversione" alla lingua sarda, - che non è avvenuta sulla via di Damasco e nemmeno sulla Carlo Felice - prevedono una buona grammatica e un dizionario decente per costruire una versione in sardo del sito stesso, a cominciare dal file della lingua di Spip, il CMS utilizzato per Emigrati Sardi.it.
SPIP permette l’utilizzo anche dell’occitano, il Sardo in realtà è previsto, c’è anche il nome, "Sardus", presente nella babele dei linguaggi possibili, il problema è che bisogna inserire e tradurre decentemente termini e parole, un’altra lacuna da colmare al più presto...

Postu de: is4morus a is 13:11 | link | commenti (5)

22/09/2006

UNU SITU PO SA BANDERA SARDA


On line su primu situ po sa bandera sarda. Ddui at pàginis po sa stòria de su sìmbulu natzionali sardu, po is fotografias, po is disterraus nostus, po aprofondimentus e cumentus chi is interessaus podint imbiai. Chistionis interessantis e utilosas chi totus podeus amanniai pighendi parti a sa vida de su situ.
Curiosa sa chistioni chi siat prus "sarda" sa bandera de is cuatru morus o s'àrburi sderrexinau de Arbarei. Sendi ca deu no seu unu stòricu m'est traballu su depi aprofondiri custa chistioni. Apu lìgiu calincuna cosa e cumprendu is arrexonis de chini iat a bolli proponni de cambiai su sìmbulu e de torrai a s'àrburi de Arbarei. Una cosa est sigura perou, is cuatru morus funt unu de is pagus sìmbulus chi si unint apari, chi bieus in dònnia logu, cun banderas beni spratas in totu is manifestadas finas in continenti e in s'èsteru, chentza de colori polìtigu ma chi sinnàlant sa presèntzia de unu sardu o de cosa sarda.
Connoscendi cumenti seus is Sardus, malus a si stimai apari, est giai giai unu miràculu.
Imoi a tocai unu de is pagus seguresas chi teneus e una de is pagus cosas chi si pinnìgant apari mi parit una cosa dilicada diaderus. Deu, chi depu nai su parri cosa mia, nc'emu a pensai beni innantis de ddu fai.
Is chi tenint cosa de nai apitzus de custu arrexonu podint scriri a su giassu:
www.bandierasarda.it

Postu de: is4morus a is 10:03 | link | commenti

20/09/2006

Cun s'ocasioni de is 90 annus de Frantziscu Màsala torru a pubricai un'intervista chi dd'emu fatu po s'arrevista "Sardinna" de su maju 2004. Duus annus tenit cust'arrexonada ma parit fata ariseru.
In oras bonas Tziu Cicitu!
 
 
Frantziscu Màsala no tenit abisòngiu de peruna presentada, ca est totu sa vida in cumbata po su sardu e po sa terra sua, lasseus fueddai a issu etotu.
 
“A sos tempos de sa pitzinnia, in bidda, totus chistionaiamus in limba sarda. In domos nostras no si faeddaiat àtera limba. E deo, in sa limba nadia, comintzei a connòschere totu sas cosas de su mundu.
Ma, a sos ses annos, intrei in prima elementare e su mastru de iscola proibeit, a mie e a sos fedales mios, de faeddare in s'ùnica limba chi connoschiamus: depiamus chistionare in limba italiana, «la lingua della Patria», nos nareit, sèriu-sèriu, su mastru de iscola.
Nois no connoschiamus sa limba italiana e, pro cussu, nos istaiamus mudos de fronte a su mastru ma, tra nois, sighemus a faeddare in sa limba de mama. Su mastru, cando nos intendiat alleghende in sardu, nos daiat ses atzotadas subra sas manos, tres pro donzi manu. E, tando, istaiamus mudos puru tra nois.
Gai, totus sos pitzinnos de ‘idda, intraiant in iscola abistos e allirgos e nde bessiant tontos e cari tristos. Pro cussu, como chi so betzu, s'idea mia est custa: de atzotare subra sas manos a totus sos italianos chi no faèddant sa limba sarda”.
 
Ita ndi pènsat Frantziscu Màsala de sa proposta de unificai sa lìngua sarda?
“Est unu sbàlliu perigulosu meda, certus presumius pènsant de podi unificai sa lìngua a fortza de autoridadi polìtica, is chi ant fatu custa operatzioni no stìmant sa lìngua sarda, antzis dda bolint cundennai. Sa primu proposta LSU ndi boliat scancellai sa fueddada campidanesa, boghendindi sa lìtera “x” de s’arfabetu, unu machìmini fora de sentidu, cumenti e chi nosu no depaus prus nai is fueddus “Maxia o Trexenta”. Imoi funt prontus a fai su pròpiu sbàlliu, un’atra cumissioni. Sa lìngua no podit essi imbentada a taulinu, e nimancu calada de s’artu ma depit movi de sa genti e a essi prus pretzisus de s’impreu in scola. Poita nosu sardus chistionaus s’italianu? Poita s’ant obrigau! In scola e foras de scola puru”.
 
Ma poita a nosu Sardus si serbit unu standard?
“Su sardu no est stètiu mai una lìngua unitària, antzis est sèmpiri stètia pratzia in milli acodeddus, ca sa stòria nostra puru no est una stòria de unidadi de su Pòpulu Sardu ma una stòria feudali e oindi’ puru su feudalèsimu in Sardìnnia s’agàtat ancora. E duncas no fait a unificai peruna lìngua sarda. Sa lìngua chi at cumandau in sa terra nostra est sèmpiri stètia sa lìngua de is chi ant bintu e su Pòpulu Sardu at sighiu a fueddai sa lìngua sua. S’impreu fitianu sceti iat a podi unificai su sardu ma po fai custu depit intrai a scola, obrigatòria. Aici at a podi nasci a bellu a bellu, totu su materiali didàticu, ditzionàrius, literadura e s’at a arribbai a calincuna forma de unificatzioni. Aici etotu at fatu s’italianu, Goldoni at sighiu a scriri in venetzianu candu s’italianu fiat giai obrigatòriu, mancu sa lei nci dd’at fata a dd’obrigai a scriri in fiorentinu, cincu sèculus nci funt bòfius a unificai sa lìngua italiana e su matessi tanti nc’eus a ponni po su sardu. Ma medas scridoris italianus sighint ancora a scriri in is fueddadas insoru, cumenti ant fatu Pasolini e Gadda o in Sardìnnia Sergi Atzeni. Po no nai de sa genti, de su “registru prus bàsciu” ddi nareus, in totu is regionis italianas donniunu fuèddat sa lìngua sua, chi andas a su Vènetu o a Nàpoli as a benni a biri ca totus sighint a fueddai su dialetu insoru”.
 
Duncas no est de acòrdiu Fustei a standardisai su sardu?
“Càstia, a mei mi tzèrriant sèmpiri a bandai a cuddus cumbènnius chi faint, in Ala Birdi etc. Ma deu no ddui andu mai. A s’assessori dd’apu nau: chi bolis a mei, innantis de totu cumentza a mi ndi bogai de Sardìnnia is indùstrias de su petròliu e is basis militaris, chi funt una “catastrofe antropologica”! Rovelli si nc’est papau duus “Piani di rinascita”, e aici etotu faint Previti e Berlusconi chi sighint a campai cun su dinai sardu. Fortzis seu bessendindi de s’argumentu ma segundu mei in Sardìnnia ant traìxiu totus, totu cantus!  In is eletzionis is Sardus ant elìgiu a Berlusconi e ant votau “Alleanza Nazionale” ma brullendi seus?! Su Partidu Sardu s’est torrau a nudda, agiumai no esistit prus.
Ma torrendi a su contu de sa lìngua, torru a nai, no fait a unificai “dall’alto” chi provaus a fai diaici no nc’eus a arrennesci mai, unu machìmini est e mannu puru”.
 
Sa proposta “Limba Sarda de Mesania” dda connoscit?
“Unu bellu sciollòriu cussu puru. Is polìticus depiant batallai po otenni su chi no eus otentu nosu, est a nai una lei de “iniziativa popolare” giai chi sa nostra si dd’iant scrocorigada, totu is partidus, povintzas su partidu sardu! Ca no dda boliant e no dda bolint mancu imoi! Ca sa lìngua est unu marcu de identidadi, serbit a nai e chini seu. Tòcat a fai su chi faemu deu a Rovelli, ca ddu chistionamu totu in sardu, e oi etotu unu generali de is basis stràngias bolit chistionau in sardu e si issu ti nàrat ca no ti cumprendit ddi depis arrespundi ca no ti ndi impòrtat nudda, antzis a si dda pigai in... ! Su problema est ca nosu no seus meris mancu de sa lìngua nostra, cumenti mai ddu seus stètius. No àndat beni mancu custu standard de mesu duncas, no àndat beni nudda nudda. Is scridoris ant a sighiri a imperai sa lìngua chi connoscint mellus, cumenti apu fatu deu chi apu scritu in sa lìngua mia”.
 
E intzandus ita tòcat a fai?
“Cumenti ant fatu in Val D’Aosta e in Trentino: sa lìngua sarda obrigatòria in totu is scolas, amarolla! Ma cali sardu m’as a nai: su sardu! Dònnia professori at a scioberai cali lìburus imperai, cali ditzionàrius, cali literadura ec. Ca no nci teneus mancu unu ditzionàriu cumenti si spètat in Sardìnnia! Chi printzìpiat sa scola is mass mèdia puru depint ponni infatu deghinou iat a essi sèmpiri una cosa isolada e mai sistemàtica. Andendi beni sa cosa, oi unu scienti su sardu ddu bit po sa primu borta in s’universidadi, ma ingunis no proponint unu sardu biu ma archeologia linguìstica, po formai ricercadoris e no genti bona a fueddai su sardu ca mancu is professoris funt bonus a ddu chistionai su sardu e chi ddus ponis a scriri no ndi bògant nudda. Est berus ca calincunu no est nimancu sardu, ca is Sardus teneus custu puru, chi nc’est de scioberai tra unu sardu e unu stràngiu est siguru chi scioberaus a su stràngiu. Poita no si fidaus mancu de nosu etotu.
Ma chi in un’ofìtziu o in unu cuncursu su sardu fiat obrigatòriu, intzandus ndi iast a biri de genti studiendi! Cumenti faint oi is chi chistiònant de lìngua sarda sèmpiri in italianu, ca no nci creint e ddu faint sceti ca funt pagaus. Fuèddant in italianu ma pàpant in sardu!”.
 
Ma chi sa Regioni depit scriri in sardu cumenti depit scriri?
“A unificai sa lìngua nci bolint cincu sèculus. Atra cosa no ndi podeus pretendi. Dònniunu incumèntzit a fueddai su suu e a scriri e si sfortzit de s’acostai a is atras variedadis. In scola su maistu imparit su chi bolit! Sa sua, un’atra, basti chi siat sardu, a bellu a bellu is variantis s’ant a acostai apari solas solas. Sa normalisatzioni ortogràfica puru depit sutzedi diaici, depit nasci de s’impreu fitianu, cumenti at fatu s’italianu etotu. Custa cosa no est sutzèdia mai, po cussu sa lìngua nostra s’agàtat pratzia in milli dialetus ca su protzessu naturali de unificatzioni est stètiu blocau. E po su materiali didàticu su pròpiu arrexonu, donniunu depit scriri su chi connoscit issu. Ma sa cosa de fai prus de pressi est una lei de “iniziativa popolare” po fai intrai su sardu obrigatòriu in is scolas sardas! Ca chi tui andas a t’assentai a unu liceu no ti pregòntant prima a sciri chi bolis fai su latinu, ti dd’agatas giai ingunis obrigatòriu e aici etotu tòcat a fai cun su sardu. Si iat a depi arribai a essi su sardu una lìngua “veicolare” po podi fai letzioni de matemàtica o de filosofia in sardu e no sceti una “càtedra” a su costau de sa de s’italianu. Imperendi lìnguas medas cumenti acostumaus a fai oi, cun fueddus pigaus de atras lìnguas e cumenti fait su sardu de sèculus e sèculus chi est prenu de fueddus lassaus de totu si dominadoris chi nci funt passaus in logu nostru. Sa lìngua si est bia e si est forti no depit tenni peruna timoria o bregùngia a imperai fueddus de atras lìnguas, deu fueddendi imperu medas lìnguas, custu amesturu est sa bellesa e s’arrichesa de su fueddai e sa fortza est a pigai unu fueddu stràngiu e a ddu sardisai e a ddu fai nostru. Sa lìngua prus est forti prus est acapiada a sa vida de dònnia di’ de sa genti. Su campidanesu est su sardu prus acapiau a su pòpulu, a sa genti, su logudoresu est una fueddada dedicada a sa poesia de amori, a s’arcàdia po mala sorti. E deu seu cumbintu chi a s’acabada de is contus s’at a imponni pròpiu su campidanesu, ca est sa varianti prus difùndia e prus acapiada a sa genti. Tui no podis imaginai totu su chi m’ant nau po ca apu scritu de pòburus apicigaus a terra e no de arcàdia, “Il dio petrolio” no est stètiu mai cumprèndiu cumenti a libru e nimancu is poesias mias, agoa ant nau ca gei fiat beni scritu ma nudda de prus”.
 
Ita ndi pènsat de is scridoris sardus de oi?
“Canes de isterzu”, tremendus funt, sèmpiri lingendisì su culu de pari a pari e traitoris. No s’agàtat una cosa in gràtzia de Deus chi chistionit de Sardìnnia. Mancu unu ndi sarvu, mancu a mei, seu innoi abetendi a mi morri e mi ndi parit bregùngia su essi nàsciu. Su chi ses biendi est un’òmini fadiau, chi no ndi podit prus de nudda e de nisciunus”.
 
Cumenti est sa situatzioni de su sardu in bidda sua oi?
“Lègia est, cumenti in dònnia logu, un‘amesturu totu e mi timu puru chi is giòvunus ddu siant lassendi su sardu. Po su prus est una lìngua fueddada de messajus, pastoris e maistus de muru. Is piciocus chi si partint a fai su sordau o unu cuncursu, candu fùrriant chistiònant totus sa lìngua italiana. E candu chistiònant su sardu faint unu matzamurru totu cun s’italianu. Certu candu fia piciocu deu sa lìngua nostra fiat su sardu e totus chistionamus su sardu, in domu e foras de domu ma imoi...”.
 
Ita ndi pènsat Fustei de is leis 26/97 regionali e 482/99 natzionali?
“Totu sos chi sunt bènnidos dae su mare ant batidu in Sardigna sa limba issoro, cherzo narrere chi donzi limba at lassadu cosa intro sa limba sarda. Sa limba sarda est s’ispixu de tremiza annos de una istòria male fadada. Ma sa beridade est ca totas sas limbas istranzas sunt istadas amasedadas dae sa “natzione sarda”. Custa limba est s’ùnica “pàtria” nostra, ca in issa bi sunt sas raighinas de su tempus passadu e su sèmene de su tempus benidore. Dae cando s’est congruida s’edade de sos nuraghes, de nudda semus istados padronos nois sardos, si no de sa limba nostra: intro de issa, comente intro unu siddadu interradu intro sa terra, si sunt costoidas totu sas memòrias e totu sas isperas de sa zente nostra, in aisetu de mezus fortuna.
Puru si no est bellu a contare rie rie sas disgràscias de domo nostra, tòcat de narrere chi, oe in Sardigna, ch’at tres limbas: sa limba italiana, sa limba de sas rafinerias e de su petròliu, sa limba americana de sas bases militares e sa limba musulmana de s’Aga Khan, sa limba de su cementu.
E sa limba sarda ue ch’est finida? Si ch’est andada in disterru, impari cun sos emigrados, peri su mundu, e est diventada sa limba de sa malasorte.
Calicunu at nadu: “A unu pòpulu tue li podes leare totu ma, si li lassas sa limba, custu pòpulu sighit a esìstere; si a issu tue li lassas totu ma li leas sa limba custu pòpulu no at a esìstere pius”.
Ite fàghere? Su 13 de triulas de su 1978, in Casteddu, unu “Comitadu pro sa limba sarda” presèntat a su presidente de su cunsizu regionale sardu una “proposta di legge di iniziativa popolare per l’introduzione in Sardegna del bilinguismo perfetto”. Custa proposta fit acumpanzada dae 3850 frimas, postas adainanti a su notàriu dae sos eletores sardos e pro agiunta bi fint àteras milli frimas, no in règula cun su notàriu, imbiadas dae sos emigrados sardos in disterru peri su mundu.
E tando it’est capitadu? Sa proposta in su cunsizu regionale benzeit cracada, bociada. Ma pro aconortu de sos eletores sardos, su cunsizu at presentadu una “proposta di legge consiliare” (n. 2602 19.5.81) e l’at imbiada a Montecitòriu, in Roma ue est interrada oe chi est oe, in su campusantu de sas lezes mortas.
Ma s’istòria no est ancora finida ca sa chistione de sa limba est longa comente su mèrcuris. Su 7 de su mese de Ledàmine de su 1993, sa giunta regionale at presentadu a su guvernu italianu una leze noa pro sa “Tutela e valorizzazione della cultura e della lingua della Sardegna”. Ma su guvernu italianu (e su padronu malu est comente un’annada mala) at leadu custa leze noa e che l’at posta, impari cun s’àtera in su campusantu romanu de sas lezes mortas.
Ma s’istòria no est galu finida. Su 15 de su mese de ledàmine de su 1997 bessit in campu sa leze regionale nùmeru 26 “per la promozione e valorizzazione della cultura e della lìngua della Sardegna”. Una leze longa longa, vintichimbe artìculos chi nàrant totu e nudda. Benit istituidu un’osservatòriu de dòighi bonos òmines-osservadores, sapientes chi ischint totu e nudda. Sa leze distrìbuit puru unu pagu de miliardos a totus sos canes de isterzu chi màndigant in su piatu de sa limba sarda. Una leze inùtile, chi làssat sas cosas comente sunt: in s’iscola sarda sa limba sarda no esistit.
Ma s’istòria no est galu finida. Su 25 de su mese de Sant’Andria de su 1999, su parlamentu italianu bògat a pizu una leze “sulla tutela delle minoranze linguistiche”. In mesu a totas sas limbas minoritàrias b’est sa limba sarda. Ma sa leze est unu matzamurru.
Pro nois est un’imbrògliu, una disarchiladura. No b’at paridade giurìdica, no b’at bilinguismu perfetu. In sas iscolas sardas no esistit sa limba sarda! In sas iscolas sardas b’est s’òbligu de istudiare sa limba italiana ma no b’est s’òbligu de istudiare sa limba sarda!
Su millènniu est passadu ma custa istòria de sa limba sarda no est galu finida: istamus a bìdere comente at a finire”.

Postu de: is4morus a is 09:51 | link | commenti

19/09/2006

Giai chi un'amiga mi dd'at pedia cust'arretzeta e chi dd'apu dèpia circai a mama mia e scriri, mi parit interessanti imoi a dda fai connosci a totus. Capassu chi biendidda fai siat prus fàcili meda ma is coxineris prus atrivius si dda podint tentai su pròpiu. Calisisiat s'arresurtau chi ndi bessit a luxi, no at a fai a circai a custu blog po dolori de brenti o gana mala po mori de su mustatzeddu, donniunu s'arrìscat a ddu fai bàsciu s'arresponsabilidadi sua. Deu, cumenti iat nau cuddu, mi ndi sciàcuu is manus.
Arrexonendi de cosa 'e papai si sinnalu su lìburu nou de Costantina Frau e Emanuela Campus "Pane e Casu", Condaghes, cun 115 arretzetas traditzionalis sardas presentadas in sardu e in atras lìnguas europeas:
http://www.condaghes.com/scheda.asp?ver=it&id=88-7356-083-0


SU MUSTATZEDDU MAURREDDINU


Ita ti serbit po sa pasta:
1/2 kg. de sìmbula
1 bustina de framentu
2 tassas de àcua
1 cullera de sali
1 cocerinu de tzùcuru

i a prus:
1 kg. de tomata bella "matzuda" chi portit prupa e chi no boghit àcua meda
1 cibudda bianca
1 matzu de afàbica de segai a fini a fini
casu tratau
ollu ermanu

Fai callentai s'àcua e impasta, aciungendinci su cocerinu de tzùcuru, po 10 minutus. Lassa unfrai s'impastu po mesora.
Sa pasta dda segas in duus e torra in duus po ndi fai 2 mustatzeddus piticheddus. In sa primu safata ddui ponis pagu pagu ollu e su primu pillu, ddu prenis a tomata, cibudda, afàbica, casu, ollu e ddu serras cun s'atru pillu, aici etotu fais cun sa segundu safata. Candu is mustatzeddus funt serraus ddis ghetas ollu asuba e nci ddus inforras a 180 gradus po 40 minutus girendiddus a metadi 'e cota.

Càstia su chi ndi bessit a pillu e... tasta.

Postu de: is4morus a is 10:01 | link | commenti

15/09/2006

maluscantoris
CUNTZERTUS DE IS "MALOS CANTORES"
 
 
Nc'at tres cuntzertus de no si perdi po is amantiosus de su rap in sardu e no sceti. Is "Malos Cantores" est a nai Quilo e Micio ant a cantai oi in Casteddu in su "Corto Maltese", cras in Seddori e su 30 in Uri po sa festa de "iRS".
Cun s'essida de su discu nou "Musica Sarda", prenu prenu de ideas, is Malos Cantores de Igrèsias ant cunfirmau de essi intre is mellus rappers in lìngua sarda, impari a "Balentia" de Mòguru i atrus meda, e difatis su discu insoru funt torrendiddu a imprentai ca ddus ant bèndius totus.
Is Malos Cantores connoscint e aprètziant sa traditzioni de is cantadoris campidanesus chi ant "campionau" in s'atru discu insoru "Unu grandu raap" impari a su tenori cabesusesu e a sa boxi de Maria Carta. Un'operatzioni chi s'est pràxia poita est fata cun arrispetu, capassidadi e gustu e chi pròvat a pinnigai apari su connotu de su cantu sardu cun is sonus de su rap americanu e unu tràgiu modernu. Depit essi pràxia a s'eredeu de Maria Carta puru giai chi ocannu fiant òspitis in Sìligu po su prèmiu Maria Carta e in medas atrus logus, de su presoni de Cuartùciu aundi ant sonau po is presoneris a is palcus de totu sa Sardìnnia cun is cumprimentus e is aprètzius de is collegas insoru de continenti.
S'idea si parit bona, su talentu nc'est, sa gana e sa conca puru e nosu ddus tifaus e ddus susteneus.
Links de is Malos Cantores:
http://www.maloscantores.com/
www.myspace.com/malos

Postu de: is4morus a is 11:29 | link | commenti

14/09/2006

SU BLOG SINNALAU IN "IL MESSAGGERO SARDO"
 
 
Su giornali in paperi e on line "Il Messaggero Sardo", chi at bòfiu sa Regioni Sarda po is disterraus sardus, s'at donau unu loghixeddu impari a atrus blogs sardus in s'ùrtimu nùmuru chi est bessiu. Ddui funt su scridori casteddaju Pàulu Macioni, sòtziu de "Su Bentu Estu" e apassionau de mùsica etnica, "Componidori" su "agregadori" de blogs sardus, is disènnius, bellus meda, de Brunu Olivieri i atrus ancora.
Torraus gràtzias a "Il Messaggero Sardo" po s'essi sinnalau intre is blogs sardus de interessu e finas po totu su chi funt faendi po is disterraus nostus peri su mundu.
E gràtzias fintzas a s'amiga Juanna Maria chi si dd'at fatu sciri.
Innoi su liòngiu:
http://www.ilmessaggerosardo.com/it/index.php?page=notizie2&idnews=1384&zoom=y

Postu de: is4morus a is 12:20 | link | commenti

13/09/2006

BALLU SARDU
 
 
Cenàbara su 15 in Cuartùciu in su campu de Is Serras faci a is 9 oras ddui at a essi una festa de ballu sardu apariciada de Antoni Spiga cun s'agiudu de su Comunu de Cuartùciu. Ddui ant a essi sonadoris a launeddas e a sonetu e is ballus ant a essi obertus a totus. Su logu est atesu de su centru de sa bidda e duncas fait a si ddui stentai fintzas a dd'arrosci. In is festas de Antoni Spiga no ddui at mai grupus folk baddendi e sa genti sètzia castiendiddus ma a su imbressi sa genti bàddat e si spàssiat chentza de fai perunu spetaculeddu po sa televisioni o po is turistas. I est finas un'ocasioni bona po chini bolit imparai a baddai su ballu sardu.
In s'interis su 20 de custu mesi tòrrant a cumentzai in sa sala "Maria Carta" de Bia Trentinu in Casteddu a is 9 oras is cursus de ballu sardu ghiaus de Joyce Matu.
Nci nd'at duus: su mèrcuris po chini scit giai baddai e sa cenàbara po chini depit imparai ancora.
Po si depi assentai abisòngiat a pagai: 10 francus po is studiantis + 3 francus dònnia mesi e 20 po is traballadoris + 5 francus dònnia mesi.
Su cursu acàbat in maju.
Nc'est s'idei de fai una festa puru po incingiai s'annu a sa scoada de cabudanni ma no est cunfirmada ancoras.

Postu de: is4morus a is 09:41 | link | commenti

12/09/2006

MIALI MOSSA E ANDRIA PISU
 
 
Apuntamentus de cultura sarda custa dis in su Surcis e in sa Gaddura.
Miali Mossa cun sa pellìgula sua, "Furriadroxus" impari a Miali Trentini, at a essi in Sant'Antiogu po s'arrassìnnia "Passaggi d'autore". Su film crutzu còntat de is ùrtimus furriadroxus in su sartu de Teulada chi bivint a costau apari cun su turismu de oi. Dd'ant giai premiau in paricis cuncursus i est ancora in gara in atrus in continenti e in s'èsteru puru.
Innoi su programa cumpretu:
http://www.passaggidautore.it/programma.htm
Miali Mossa at fintzas curau su lìburu e su cd "I canti del Montiferru" movendi de su traballu de Ovìdiu Addis:
http://www.tronos.net/scheda.asp?IDCatalogo=113
Andria Pisu invècias at a essi in Palau, tzerriau de su sonadori Pàulu Angeli po s'arrassìnnia "Isole che parlano". Su piciocu de Bidda 'e Putzu est unu de is sonadoris de launeddas prus giòvunus e prus balentis in Sardìnnia. Grandu connoscidori de su connotu de is sonus de canna ma finas obertu a sa cosa noa anca podit amostai totu s'abilèntzia sua.
Cust'ierru passau est bessiu su primu discu cosa sua: "Passu 'e tres", prodùsiu de Su Bentu Estu de Pàulu Tzedda.
Su programa de Palau:
http://www.isolecheparlano.it/
Cunfroma a su logu anca biveis baxei a ddus biri.

Postu de: is4morus a is 10:52 | link | commenti

09/09/2006

MUTETU DE ANTONI CRISIONI
 
 
Unu mutetu de Antoni Crisioni de Sa Baronia (Bidda Perùciu) pigau live de sa cantada de Santu Bartzolu, Sìnnia su 8 de cabudanni de su 2006. Bàsciu e contra: Pilleri e Pitirra de Sìnnia.
Fùndat Crisioni etotu de unu possedimentu mannu chi est paghendi a motas (a arratas).
Su fini de sa gara fiat: sa coja.
Gràtzias a Antoni 'Esì po su mutetu e po su file. In bàsciu fait finas a dd'ascurtai in mp3.
Labai sa bellesa de sa sterrina:
 

Sisinedda prangit cun dolori
apenas bistu su sposu interrau
de pitica ddu tenèt ingènniu
ma sa morti no at pòtziu tratenni
de candelas isturau no nd'as
po su sposu chi prus no nc'est
si a sa tumba bandas a pregai
ingenugada prangis sa mancantza
 
sa sperantza est de ddu tenni pagau
po mi nai cras dènniu possessori
 

 

Postu de: is4morus a is 18:28 | link | commenti (2)