Lìngua e cultura sarda

Su meri de domu

Blogger: is4morus
Nome: Ivo Murgia
Amigau cun su blog friulanu "Il furlanist"

  • Contattami
  • Il mio profilo
  • Linkami

Fotografias

sinnia sinnia
casteddusardu casteddusardu
donori donori
Vedi altri media

Genias

Funt agiudendi

Feeds

  • RSS 2.0
  • ATOM 0.3
  • Powered by Splinder

Contadori

abisitau *loading* bortas

24/03/2007

Unu contu “nuscosu” de Francu De Fabiis, nuscosu ca parit de ddi pigai s’arrancu de su mari. Ligeisiddu e lassaisì anninniai de is undas.
 
 
In s’interis ca lompu innia, apustis de èssiri abarrau prus de unas cantu oras in màchina, a sa bidha, fiat chitzi meda casi ogus a is ses e mesu de a mengianu. No fiat giai, seus in s’ierru, obrèsciu e mancai emu pòtziu biri su spanigadroxu e apustis su soli bessendindi de su mari lìmpiu e frimu chi pariat prumu scallau-callau. Ndi calu illuegus e smàsciu a manu dereta e fatzu trexentus passus lestrus e unu pagu “a camba longa”. Casi trexentus passus. Dipendit de s’ancada chi unu arrennescit a fai e a dha mantenni arregulari po trexentus bortas, chentza de fadhiri unu centìmetru. Serenti a sa banchina, s’oru de su portu, apatigu s’imperdau chi est arrùbiu-taulàciu e a su pitziri-pitziri, in s’oru truncat cun granitu, granitu sardu, chi est grai meda fintzas a sa bisura. Custu assentat sa làcana de su mari cun sa terra de Upàise. Is trexentus passus funt acabbaus, e torru a smàsciai sèmpiri a manu dereta. Sigu su muru de duus metrus de artària de sa diga, muru artu, ladu e callenti candu dhu fertit su soli. Aici fut su noti passau e sceti candu passu ainnantis de cussus lantionis mannus e bàscius medas, apicaus in custa murialla, mi ndi seu atzicau candu nci passendu acanta dhu intendu s’àiri callenti lompendimia a su tzugu. Mi seu girau, e incruau unu paghedhu, castiendi custu lantioni bàsciu e mannu meda chi spatinat, spraxit, su callenti. Sighu a caminai unu pagu prus abellu, a una parti biu is barcas de d-onnia arratza, artària, mannària e coloris. Duxentus metrus funt acabbaus e acabbat fintzas su murallioni, a manu dereta e a manu manca acabbant is barcas. Una pigadedha de pagus metrus, casi binti, e seu prontu a smasciai a manu manca custa borta. Seu in bellu de mesu a su mari. Centu metrus e seu in sa punta de su molu pitichedhu de innui brintant is barcas, is batellus de is piscadoris. In cussu prus mannu brintant is traghetus po Portuascusi e Calasera. Si ndi bint una meca: de is prus piticus, cun tziedhus bècius arremendi e castiendi su fundu circhendi is logus innui ant ghetau is nassas; de is prus mannus chi trumbullant totu su mari incotiu in is digas de su portu, chi bandant atesu po fai sa pisca in su mari mannu. Centu metrus e biu bessendinci unus cantu barconis cun sa mùsiga de is motoris chi arrentronant meda su mari sbuidu e sa bidha chi est mesu dromia. Torru agoa e impunnu a su bratzu prus longu de sa diga noa e btosa ca est chentza de murus artus dus metrus po arreparai is barcas de su bentu. Sigu e lompu a su lampalluxi de su lantioni birdi. Apu fatu àterus sexentus passus. Chi femu calau in sa pratza manna de sa bidha, de innia fintzas a su lantioni birdi chi fai su lampalluxi po sinnalai a is traghetus de aguantai custa manu brintendi e bessendi de su portu, emu fatu in totu milliecuatruxentus passus. Assumancu deu creiat de aici, ma no fuat berus. Su contu no torrada poita deu dhus emu contaus cun su passu a ghetadas curtzas. De eriseru fiant sceti noixentus passus a sa brintada de su liscinedhu de ferru imperau stèrriu in terra po fai brintai in màchinas e is personis in su traghetu. Seu fuedhendi de su traghetu chi ti nci lompit a Calufuote, Upàise, e deu seu fendi custu tretu de passillada impressia in mesu a su mari cun su bentu estu chi mi nci scudit a lompit atesu in fundu-fundu innui acabbat su molu, fintzas a su lantioni chi fait lampalluxi birdi. A sa smasciada po torrai agoa a sa bidda, stumbu is càrigas in su fragu, mai intèndiu in cuatrus mesis de passilladas in sa diga, chi intendu in s’àiri cun su bentu chi frungit unu pagu su sprigu de su mari. Custu arrancu, su nuscu, est s’arzillu, aici dhu tzerriantin tabarkinu, mi ndi fiat lòmpiu a is càrigas e custu fragu, chi deu dhu assimbillu a su de s’arritzoni sperrau, mi parint arrastus lèbius de durciori chi deu no iat mai intèndiu.
Custu est su contu de sa passillada fata in s’interis, e scrita a su cras, de èssiri lìgiu su lìbburu de Francu Solinas Scuarciò, trabballutorrau a imprentai po is editzionis de s’Ilissu sa domu prentadora nugoresa. In su lìbburu nci funti fintzas unus àterus cantu de contus giai bessiu e pubrigaus de Solinas. Scuarciò est s’arrumanzu, e apustis scenegiadura, po su film cun su rètulu Sa longa arruga asula contivitzau cun Gìliu Pontecorvo nodiu arregistu de importu mannu meda po èssiri girau su film, sèmpiri cun francu Solinas Sa gherra de Aligheri o The battle of Algers. Su contu de Scuarciò est su prus mannu, prus longu, de is àterus chi nci funti in custu lìbburu, si tenit in pagu de prus de centus pàginis e catòdixi capìtuledhus. Si ligit in d-unu sùspidu, deu dh’apu fatu in duas oras e mesu, siat po sa bellesa de s’istòria e siat po sa bellesa de su logu innui fuemu passillendi e ligendu cun su nuscu de su mari chi mi ndi preniat is càrigas. Ma est sa pratichesa e bonesa de su scriri de Francu Solinas chi ti fait brintai, cumenti a biendidhu, aintru de su mari de sa Gadhura de sus, de is insuledhas de s’Amadhalena. Logus chi issu iat cannotu, ca fut nàsciu in Castedhu e disterrau innias cun sa famìllia, in sa pitichesa ca su babbu fut lòmpiu innia po trabballai. Ma sa dì chi fuemu ligendumia s’arrumanzu mi ndi seu curtu a sa diga a passu lestru po mi lìgiri su contu de su mari, in mesu a su mari cun s’arrastu de nuscu, s’arzillu, de arritzonis in is càrigas. A sa scola ex Maistarlis anti fatu unu allobamentu cun àteras scolas de Cuntinenti po ligi literadura, e anti postu su tema de su Mari, contus de mari, sa literadura de mari. Una surra de lìbburus inditaus, ma mancu un’arrètulu de cosa sarda, pensada, bivia, contada, scrita de su mari nostrum.
Toh! Est intzaras chi mi fiat amentau de s’ùrtimu lìbburu scritu, nd’emu inténdiu fuedhai a su Maistraxu de Segundu Livellu in Lingua, Filolugia e Literadura de Sardìnnia, de s’annu passau su 2006, e bessiu unas cantu dis prima de s’acabbu de is letzionis in su mesi de Axrolas. Su lìbburu est cussu de su prof. Pepinu Marci, lìbburu scritu apitzus de s’istòria de sa literadura sarda, fintzas cudha scrita e pubrigada in sardu, ma s’arrecensidura e su trabballu de Marci, In mesu a totu is lìnguas de su mundu, est scritu sceti in itallianu. Bregùngia. In custu lìbburu Pepinu Marci iat lastimau ca no s’agatit prus su lìbburu de Scuarciò, ndi fut bessia sceti una prentada e de meda de sa, Feltrinelli, Milanu 1956. Ita bellu su film apitzus de s’arrumanzu bistu de mei a piticherredhu e m’est abarrau beni a menti, ca bivemu in d-unu logu de bombarderis, aici dhus tzerriat Francu Solinas. Bombarderis chi andant a piscai, e apustis bendi, su pisci pigau, sparau, a bomba. Sa Prama, innui bivemu disterrau de Pauli illuegus candu dh’iant acabbada in su 1965, est unu bixinau a tretu de mesu de su Poetu, de Brugu sant’Elias, de su Bixinau de is Salineris; dhu incotit e dhu làcanat, de Castedhu, su canali de Mamarranca. In cussus tempus intzaras fut prenu de pisci e de is vaporetus chi traganta is batellus càrrigus de sali. Apustis custu trabballu dhu ant faiant cun su trenixedhu. Sa crésia de santa Maria pesada innui, fintzas oi, s’atobiant is duus canalis cussu chi lompit de Pauli-Pirri e cussu de su Poetu adhia de su stàdiu bèciu de s’Ampsicora. Intzaras andamus in cambarada a fai su bànniu a sa saludi, aici si narat a dhu fai spullincus, ca no si costumada de imperai e ne ci fudi dinai po comporai is slips. De Sa Prama, a pei, podemus aici andai a sa Primu Frimada de su Poetu, candu su Poetu fudi su Poetu e no unu barrixedhu, longu dexi kilòmetrus cumenti a immoi. A su meria andamus a sa Spiagedha o is Pontonis, de innui si carrigàt su sali de is trenixedhus a is navis. Custu arrogu de mari innui si parat e si sprigat, oi, su stàdiu nou de Brugu sant’Elias. Ingunis si bombardàt cumenti fait Scuarciò in su lìbburu e si bidi in su film. Medas bortas intendemus su tzacu de sa bomba longu forti che unu carannannai. Cantu bortas eus agatus in s’oru de su canali de Mamarranca is botuledhus de cunserva imperaus po dhus carrigai a bruvura po is bombas de is bombarderis.
Custu eriseru, ma oi?
Duas ora e mesu po ligi s’arrumanzu a luxi de su soli e in ùrtimus is dus capìtulus lìgius a su noti asuta de is lantionis chi nci funt in su portu sétziu in sa banghita. M’est praxu meda su contu de Scuarciò e sa bellesa de s’abbilesa de su scenegiadori chi est Solinas si bit, ca su chi ligis est che chi dhu biast. Su chi issu si contat, in s’interis chi dhu ligemu in mesu a su fragu de su mari, de su murrùngiu de su mari, de su tràfigu de su mari de is traghetus po Portuascusi e Calasera, chi partint e lompint d-onnia mes’ora. Is piscadoris chi furriant cun is barcas, barconis e batellus a s’acabbu de sa giorronnada de trabballu. In s’interis ca Scuarciò est ghetendi sa bomba, deu seu lòmpiu a s’acabbu de sa diga a su lantioni de su lampalluxi birdi in sa buca de su portu. Issa, sa bomba, in su lìbburu chi calat abellu ca parit lèbia che pinna in s’airi e sighit aci afungai dereta. Immoi labai su tzacu insurdau, allupau, de su mari etotu, s’àcua chi s’imbudhit torrendi apitzus che a una berrina, is piscis chi torrant a pillus cun sa brenti unfrada.
No scis ita sabori tenis su pisci sparau a bomba?
S’ita bonu chi est?
Est berus!
Ca su pisci no morit trumentau cumenti a candu dhu piscas pigau, arrèsciu e apicau a su gamu, o arrèsciu in s’arretza. Aici issu e tenit totu su tempus de si fai, nareus po si comprendi mellus, su sànghini malu; ma sparau a bomba no tenit su tempus de aferenai cun s’adrenalina sa petza dilicada de issu etotu.
Sa domu de Scuarciò, sa famìllia de Scuarciò is amigus de issu Tresdentis e Santamaria, is fillus de Scuarciò Antoni e Bore, su mari, is barcas, is motoris, su maresciallu de is carabbineris, Cagaprajas “Caccaspiagge” fatu a s’antiga chi portada arrispetu fintzas po s’aremigu o bombarderis; ma apustis cun sa modernidadi de su finantzieri cun su motuscafu nou. Dus òminis e duas generatzionis difarentis. Duas maneras de fai su bombarderi. Totu su chi contat de sa vida de is òminis de mari, si bit in su film cuncodrau apitzus de s’arrumanzu. Ma est a dhu nai cun is fuedhus de Antoni, su meri de sa tratoria A Galaia innui fuemu prandendi cun neta mia chi est professorissa a su Nàutigu de Upàise: «Est custu film una documentadura de sa vida de is òminis de mari de is primus annus de su Noixentus», de sa vida e de sa gherra contras a su mari: s’amigu e s’aremigu de s’òmini. Antoni m’at cumbidau a andai a piscai in barca cun issu.
 
Francu Solinas, Scuarciò, editzionis Ilissu, 2001 Nùgoro, 11 €.
 
Po cumprendi s’importu mannu meda de cust’òmini, ca Francu Solinas at scenegiau custus films chi funt brintaus in s’istòria de cinema mundiali:
Hanna K, 1983 cun (Constantin) Costa-Gravas.
Mr Klein, 1976 cun Joseph Losey.
Su suspetu, 1975 cun Francu Maselli.
S’Amerikanu, 1974 cun (Constantin) Costas-Gravas.
Cueimada, 1969 cun Gìliu. Pontecorvo.
Mercenàriu, 1968 cun Sèrgiu Corbucci.
Tepepa, 1968 cun Giùliu Petroni.
Quien Sabe, 1966 cun Domianu Damiani.
Is Sordadissas, 1965 cun Valèriu Zurlini.
Una vida de violéntzia, 1962 cun Paulu Heusch e Brunedhu Rondi.
Madame Sans-Gene, 1961 Cristian Jacques (CristianMaudet).
Srabadori Giullianu, 1961 cun Francu Rosi.
Vannina Vannini, 1961 Renatu Rossellini.
Kapò, 1959 cun Gìliu Pontecorvo.
Umbras biancas, Nicholas Ray 1959.
Sa gherra de Aligheri, 1957 cun Gìliu Pontecorvo.
Sa longa arruga asula, 1956cun Gìliu Pontecorvo.
Sa fémina prus bella de su mundu, 1955 Robert Z. Leonard.
Giuanna, 1955 cun G. Pontecorvo.
Bella no pràngiast, 1955 cun David Carbonari.
Fentanas criadas, 1950 cun Luisu Comencini.

Postu de: is4morus a is 11:20 | link | commenti (2)


Commenti
#1   25 Marzo 2007 - 03:11
 
Carissimo Ivo, scusami se anzichè commentare i tuoi ultimi post, ti pongo un quesito. Ricordiamo un termine di mio nonno (Samugheo) che sembra ora scomparso: PREUTTIRE. E' sconosciuto anche a Blasco Ferrer, che mia sorella ha interpellato. Il significato che lei ricorda è "portare un peso superiore alle proprie forze", riferito ad oggetti. Per esempio, una valigia che è stata troppo caricata "PREUTTIT". Puoi dirci qualcosa? Si usa ancora? e dove?
Ti ringrazio davvero e rinnovo i miei saluti. A si biri sanus e allìrgus. Con stima ed affetto. Danis e sorella
Blogger: Contattami Guarda il mediablog (foto, audio e video) di questo utente. Blocca questo utente xdanisx

#2   30 Marzo 2007 - 09:09
 
..confesso di aver provato a...decifrarlo!! Ma mi serve una "cólimu acabussàda" (full immersion????) nel sardo! :D
(..le parole in sardo le ho cercate nel ditzionariu..) :D
..cavaliera ginevra..
Blogger: Contattami Guarda il mediablog (foto, audio e video) di questo utente. Blocca questo utente cavalierginevra

Commenti